Нысандар

Картаға енген нысындардың тізімі

Қызылқала қалашығы

Орналасқан жері: Қызылқала қалашығы – Маңғыстау облысы, Шетпе аулынан 20 км солтүстік-батыс бағытта, Ақмыш бұлағы жағасында орналасқан X-XIIIғғ. археологиялық ескерткіштердің бірі.

Координаталары: N 44°14' 48.75" , E 51°59' 13.66"  

Ескерткіштің сипаттамасы: 2004-2005 жылдары Маңғыстау ауданында Шетпе кентінен 20 км солтүстік бағытта Ақмыш бұлағының маңайында орналасқан Қызылқала ортағасырлық қалашығының орнына археологиялық зерттеулер өткізілді. Алғашқыда ескерткіштің қабырғалары ғана бекітілген керуен сарай болғаны ал кейіннен, сыртынан таспен қапталып, 13 қарауыл мұнаралы мықты қамалға айналдырылған. Бекіністі айнала қоршай саудагерлер мен кәсіпкерлердің гүлденген қаласы орналасып жатты. Қыш-шөлмек ыдыстардың, күйдірілген кірпіштер мен темірден, мыстан, құнды металдардан жасалған бұйымдардың табылуы бұл жерде өндіріс орындарының болғандығын айғақтайды. Жалпы көлемі 50 гектарға дейін қамтып жатқан Қызылқала қалашығының негізіне Орта Азиялық үлгімен салынған қабырғаларының сақталған биіктігі 2,5-4 метр жуық, жоспары квадрат тәрізді үлкен де мықты қорған 10 ғасыр шамасында салынған. Қорған Хорезм империясының Маңғыстаудағы форпосты болып, келетін керуендердің қауіпсіздігін қамтамассыз ету мақсатында тұрғызылған. Уақыт өтуімен бұл жерге Орта Азиядан қоныстанушылар келіп, қорған айнала егіншілер мен өнеркәсіпшілер елді мекені пайда болады. Суы мол, табиғаты жұмсақ Қаратау баурайындағы оазис 13 ғасырдың бірінші ширегіне дейін көп құрылысты, бау-бақшалы, көл- тоғандары бар үлкен қалаға айналды. Қала солтүстіктен оңтүстікке қарай 700 м, ені 400 мсозылған. Солтүстікте ағыстар бірегей арнаға құйылады. Оның ені – 15-20 м. Шығыс арнасында (бұлақтың жергілікті атауы Ақмыш) әлсіз, қуаты аз бұлақтар бар. Қалашық бекіністі нығайту қалдықтарынан, көптеген үй-жайлар периметрлерінен тұрады. Жоғары білік бойынша бекітіп (үймектің биіктігі 3 м дейін) 1,2-2 м ендес панцирлік үлгідегі массивті белгілер қарастырылды. Орта бөлікте солтүстік-батыс қабырғасында бас қақпалар орнатылған. Азаматтық қоныстық кешеннің (рабат) көтермелі материалдары саз балшық ыдыстары, плинфа сынығы, жануар сүйегінің үзінділері, құрылыс фундаменті табылған жерлер анықталды. Фундамент (толықтай немесе үзінді) қордаланған кесек тас үстіндегі құрылыс дәрежесімен сипатталады.

2004 жылы өңделмеген құрылыс түрлерін санамағанда тұрғын және тұрмыстық мақсатта 200 фундамент анықталды. Археологиялық зерттеулер мен тарихи жазбаларға сүйенсек, бұл қалашық алғаш рет араб тарихшысы ал – Истахри X ғасырда атап өткен түбектіктің астанасы әйгілі Маңғышлақ қаласының орны болуы ықтимал.

2012 жылы ЮНЕСКО-ның Букіләлемдік мұралар тізіміне Орта ғасырлық Қызылқала қалашығы енді.

Тарихи деректер, аңыз-аңгімелер: Қазба жұмыстарының нәтижесінде бұл қаланың моңғол басқыншылығынан бұрын күйрегені анықталды. Ал,жазба естеліктеріне қарағанда, Маңғышлақ қаласын 1127 жылы Хорезмшах Атсыз шабуыл жасап, басып алған. Осы Маңғышлақ пен Қызылқала бір қала болуы мүмкін. Бұл қаланың орнын 1375 жылы каталондық А.Кресктің және 1386 жылы ағайынды Пицциганилер жасаған карталарынан көруге болады.

Қалашық аумағында тас диірмендердің сынықтары кездеседі, ал жоғарғы мәдени қабаттардан егін оратын бүтін орақ табылды. Айналаны тексеру барысында ежелгі диқаншылық кәсіп игерілген кең жер бөлігі анықталды. Бұл табыстар қызылқалалықтардың дәнді дақылдар мен бақша мәдениетін белсенді игеруі жайындағы айғақтар болуы мүмкін. Қалашықтың мәдени қыртысы тұрғындар асқа қолданған жануарлардың сүйектеріне толы. Қалада ішкі сауда дамыған. Бұл жерден ақша орнына қолданған болуы мүмкін сырға түріндегі және сом мыс сақиналар жиі кезедеседі. Қаланың оңтүстік шетінде қыш бұйымдарын күйдіруге арналған бірнеше пеш қалдықтары сақталған.

Бұл жердің көзешілері көптеген сан алуан шаруашылық, тұрмыстық және ас үй ыдыстарын өндірген, оның ішінде құйма қышын дайындау бойынша әрекеттерді де жүзеге асырған. Ыдыс-аяқтардың бір бөлігі Хорезм мен Ираннан тасып әкелінген. Қызылқалада зергерлік шеберхананың болғаны туралы археологиялық айғақтар бар. Археологтар қола және күмістен құйылып жасалған ұсақ бұйымдар, зергерлік әшекейлерді құюға арналған тас пішіндердің сынықтары, амальгама тасымалдауға арналған қыш ыдыс – сфероконус тапқан болатын. Сондай-ақ жергілікті шыны ыдыстарының өндірісі болған деп болжанады. Мыс пен жезді өңдеу тәрізді аса күрделі кәсіп те өркендеген. Археологиялық зерттеулер нәтижесінде қалашық құрылысы X-XI ғғ. Кезеңдерінде басталған деп жорамалданады. XIII ғ. Екінші жартысында монғол шапқыншылығынан Хорезм мемлекетінің күйреуінен кейін, теңіз деңгейі өзгеріп сауда трассаларының бағыты ауысуына байланысты  экономикалық  мағынасыжоғалып, қаланың қайнаған өмірі мүлде өшіп қалған.

Дерек көзі: «2004-2005 жылдар Маңғыстау облысы бойынша жүргізілген археологиялық есеп»,Ә.Марғұлан атындағы Археология Институтының мұрағат қоры, Алматы қаласы.

 


Оқылған саны: 1064

Шерқала тауы (X – XIII ғғ.)

Маңғыстау облысы әкімдігінің 2010 жылғы 28 шілдедегі № 279 қаулысы бойынша жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. Қазіргі таңда Маңғыстау облысы әкімдігінің 2018 жылғы 5 қаңтар №3 қаулысы бойынша Жергілікті маңызы бар Тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасы бойынша өңірлік маңызы бар қасиетті нысандар тізіміне енді....


Ұлыкіндікті кешені

1998 жылы анықталды. 2005 жылы археолог А.Астафьевтің жетекшілігімен Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорық қызметкерлері археологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізді. Қазіргі таңда Маңғыстау облысы әкімдігінің 2018 жылғы 5 қаңтар №3 қаулысы бойынша Жергілікті маңызы бар Тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген....


Тамшалы сайы

Еділ-Орал археологиялық экспедициясымен 1982 жылы анықталып, қосымша зерттеулер 2009 жылы жүргізілген.Алғаш рет 07.05.1993 жылы облыс әкімінің №487 шешімімен мемлекеттік қорғауға алынған. Қазіргі таңда Маңғыстау облысы әкімдігінің 2018 жылғы 5 қаңтар №3 қаулысы бойынша Жергілікті маңызы бар Тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген....


Саура сайы

Алғаш рет 07.05.1993 жылы облыс әкімінің №487 шешімімен мемлекеттік қорғауға алынған. Саура жерінің туристік тартымдылығын арттыру мақсатында 2014 жылы археолог А.Астафьевтің жетекшілік етуімен Саура бекінісіне археологиялық зерттеулер жүргізілді....


Самал сайы

2004 жылы Маңғыстау мемлекеттік тарихи-мәдени қорығы мемлекеттік мекемесі зерттеген. Қорым алғаш 05.10.2004 жылы Маңғыстау облыс әкімиятының №197 қаулысымен мемлекеттік қорғауға алынған....


Махтум баба мешіті

Алғаш рет 25.03.1982 жылы Халық депутаттарының Маңғышлақ облыстық кеңесі атқару комитетінің №121 шешімі бойынша мемлекеттік қорғауға алынған. Шатқалда (1851 ж. мамыр айында) Т.Г.Шевченко болған және зираттың бір көрінісінің суретін салған. Осыған орай шатқал жарларының бірінде ескерткіш тақта орнатылған....


Қыз әулие кесенесі

«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» жобасы бойынша өңірлік маңызы бар қасиетті нысандар тізіміне енді. Осы Есет елді мекенінде әулие саналып, киелі орындарға айналған жерлер бар....


Страницы: 123456